Category Archives: Archeologia niedestrukcyjna

Odkrycia nie muszą być przypadkowe – nowoczesne rozpoznanie archeologiczne z pokładu samolotu (woj. łódzkie)

Doświadczenia archeologii ostatnich lat pokazują wyraźnie, że wiele kluczowych dla nauki odkryć wciąż dokonywanych jest przez pasjonatów historii, czy nawet – budowlańców. To oni znajdują lub po prostu – przypadkiem natrafiają na obiekty archeologiczne, dopiero później badane i dokumentowane przez archeologów. Na tej podstawie uznać można, że rozpoznanie dziedzictwa archeologicznego Polski w niekorzystny sposób polega na pewnym nieprzewidywalnym i losowym czynniku. Jak się bowiem okazuje, dzięki krajobrazowym badaniom niedestrukcyjnym nawet obszary uznane za dokładnie przebadane potrafią bardzo zaskoczyć obecnością i ilością nieznanych wcześniej zabytków archeologicznych.

Mapa obszaru badawczego ze zaznaczonymi ściezkami nalotów oraz odkryciami

W dobie szybkiego rozwoju infrastruktury drogowej i innych budowlanych inwestycji, dziedzictwo archeologiczne niestety zaczyna „zawadzać”, bo stoi na drodze szybkiej realizacji planów. Z drugiej zaś strony jest bezcenne, nieodnawialne i należy bezsprzecznie je chronić. Aby znaleźć złoty środek rozwiązujący ten problem potrzebujemy wpierw mieć pewność, że jako archeolodzy wykorzystaliśmy możliwie najskuteczniejsze dostepne metody poszukiwawcze. Obecnie, kolejny projekt dotowany przez MKiDN przynosi w tym zakresie odpowiedź.

Od 2018 r. trwają badania nieinwazyjne północnej części województwa lódzkiego, w których główną rolę poznawczą odgrywa prospekcja z samolotu oraz wszelkiego rodzaju metody nieinwazyjne w tym skanowanie laserowe z powietrza, pozwala na zadokumentowanie obiektów o własnej formie terenowej, czyli np. grodzisk, fortalicji, grobli, miedz dawnych pól, kurhanów, mielerzy etc…  Nadrzędne pytanie badawcze brzmi : czy tak dobrze rozpoznane województwo łódzkie jest jeszcze w stanie zaskoczyć czymś archeologów?

Ten obiekt nie był dotąd znany, a jest to najprawdopobniej relikt późnośredniowiecznego gródka.

Prace trwają dopiero rok a już zadokumentowano dwa potencjalne grodziska średniowieczne, ślady po dawnych układach pól, jak również rozległe systemy okopów wojennych czy elementy krajobrazu historycznego, czyli m. in. groble i stare przeprawy. Okazuje się więc, że nawet tak mocno zurbanizowany i przebadany teren kryje wciąż znaczną ilość obiektów, które z pewnością wiązać można z odległą przeszłością człowieka. 12 godzin lotu w pierwszym roku projektu pokazuje, że jest jeszcze wiele do zrobienia.

Pozostałości dawnych systemów pól widoczne na zobrazowaniu „lidarowym”

Choć wstępne krajobrazowe rozpoznanie w woj. łódzkim wymaga kontynuacji w celu dookreślenia wykrytych obiektów, już dziś widać wartościowy potencjał w teledetekcyjnej metodzie archeologicznej. Dotychczasowe wyniki naszych projektow (m.in. odkrycie i badania Nieszawy, nieinwazyjne badania grodzisk centralnej Polski) pozwalają na solidnych podstawach oprzeć tezę, że prospekcja lotnicza oraz wszelkiego rodzaju metody nieinwazyjne są właśnie tym, czego porzebujemy.

W miejscach gdzie pod ziemią znajdują się pozostałości domostwo (najpewniej piwnice) zboże rośnie wyżej

Jako niezwykle interesująca jawi się perspektywa zestawienia danych archeologicznych zbieranych przez lata studyjnie tradycyjnymi metodami z nowymi, nieinwazyjnymi danymi. Kluczowa nie jest jednak zmiana samej metody, ale zupełnie inna perspektywa badawcza. Fotografia lotnicza i ogólnie, teledetekcja archeologiczna pozwalają patrzeć na zabytki w szerszym kontekście. Choć wykonane badania to dopiero pierwsza tego typu próba w tym rejonie, zmiana spojrzenia ze studyjnego na krajobrazowe już przynosi wymierne efekty. Już teraz liczyć można, że doświadczenia i wnioski z projektu przyczynią się do kilku ważnych zmian w zakresie patrzenia na krajobraz kulturowy i jego ochronę.

Możliwe, że są to pozostałości nieznanego dotąd zniwelowanego grodziska

Podpatrując osiągnięcia brytyjskiego lotniczego projektu prospekcyjno – dokumentacyjnego National Mapping Programme (NMP) realizowanego przez Historic England, projekt poszukiwań archeologicznych z pokładu samolotu wdraża nowoczesną, teledetekcyjną doktrynę konserwatorską w życie w naszym kraju. Niedestrukcyjna lotnicza prospekcja archeologiczna na obszarze trzech powiatów woj. łódzkiego ma w Polsce charakter pilotażowy. Dzięki temu stopniowo rozwijane są wszystkie aspekty techniczno-metodyczne prowadzące docelowo do wypracowania metodyki zintegrowanych badań nad krajobrazem kulturowym i zaproponowania spójnej i zrównoważonej strategii ochrony konserwatorskiej dla wybranego obszaru.

Możliwe miejsce niewielkiej osady otoczonej nieregularnym rowem

Badania przeprowadzono w 2018 r. w ramach projektu „Nieinwazyjna i kompleksowa ochrona krajobrazów archeologicznych powiatów zgierskiego, łęczyckiego i poddębickiego” realizowanego przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Łodzi dzięki dofinansowaniu przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

 

(Nowa) Nieszawa: archeolodzy kontynuują pracę nad zaginionym miastem – krótka notka o badaniach

  Rekonstrukcja Nowej Nieszawy na podstawie nieinwazyjnych badań archeologicznych, aut. T. Melnicki i J. Zakrzewski

W latach 30 XV wieku rozpoczęła się krótka i burzliwa historia wyjątkowego miasta, które wzniesione zostało naprzeciwko Torunia przez Władysława Jagiełłę. Choć Nowa Nieszawa istniała w tym miejscu zaledwie niecałe 40 lat, jako przedsięwzięcie ekonomiczne i polityczne odegrała wyjątkową rolę w historii Polski. Przez ten czas odwiedzane przez zagranicznych kupców miasto systematycznie odbierało toruńskim kupcom monopol handlowy, doczekało się własnego zamku odwiedzanego przez królów, zmieniało właścicieli (należało na zmianę do strony polskiej jak i krzyżackiej), stało się obiektem zbrojnych napadów i podpaleń, było odbudowywane, nie uniknęło także naturalnych powodzi. Po wielu dramatycznych zwrotach akcji zostało ostatecznie zlikwidowane – w zamian za poparcie Korony Polskiej w 1460 r. Kazimierz Jagiellończyk, wydając odpowiednie dokumenty obiecał toruńskim kupcom przeniesienie miasta.

Niezwykły zabytek, jakim są relikty średniowiecznej Nowej Nieszawy jest unikatowy w skali Polski i Europy, zarówno ze względu na swoją historyczą rolę i stan zachowania jak i na wieloletnie i systematyczne krajobrazowe badania nieinwazyjne, które pozwoliły nam zobaczyć go w najpełniejszym obecnie możliwym wymiarze.

Wizualizacja pomiarów georadarowych nałożona na ortofotomapę. Ciemnymi kolorami zaznaczone są anomalie georadarowe, które ukazują pozostałości zasypanych piwnic

Tam, gdzie kiedyś było miasto, przez ostatnie lata (2017-2018) prowadzono badania nieinwazyjne finansowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a realizowane przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, oddział w Łodzi. Partnerem projektu jest Fundacja „Zamek Dybów i Gród Nieszawa”, która na swoje barki wzięła zadania promowanie historii i archeologii Nieszawy.Ostatnie dwa lata upłynęły na realizacji projektu “Dziedzictwo Jagiellonów”, który opierając się na wcześniejszych doświadczeniach zebranych w publikacji pt.: “W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokacji Nieszawy” pozwolił na dokładne rozpoznanie lokalizacji i wewnętrznego ukłądu miasta (2012-2015). Zdobycie nowych informacji było możliwe dzięki zaangażowaniu pełnego potencjału obecnie dostepnych metod geofizycznych w ramach kompleksowych szerokopłaszczyznowych badań niedestrukcyjnych. W ostatnich badaniach wykonano pomiary magnetyczne, elektrooporowe i po raz pierwszy – georadarowe.

Urządzenia georadarowe wykorzystywane podczas badań

  I to właśnie wspomniane badania georadarowe pozwoliły badaczom uzyskać przez ostatnie dwa lata nowy wgląd w przestrzeń zaginionego miasta. Do tej pory wykorzystywane były różne metody prospekcji geofizycznej łącznie obejmujące teren około 1 km2. Na początku zastosowano pomiary pola magnetycznego, elektrooporowe i podatności magnetycznej. Ostatni projekt pozwolił włączyć do zintegrowanej bazy danych wyniki badań georadarowych wykonane w centralnej części dawnego miasta. Dzięki trójwymiarowemu wglądowi wgłąb ziemi metodą georadarową poraz pierwszy zaobserwowano konstrukcje z różnych faz budowy miasta. Mogą być one związane z odbudową Nowej Nieszawy po 5 letniej okupacji terenu przez krzyżaków w latach 1431-1436. Nowe dane wskazują również na to, że na terenie rynku znajdowały się nie tylko, jak dotąd przypuszczano lekkie czy okresowe konstrukcje kramów, czy pręgierz, ale większa ilości trwałych, podpiwniczonych konstrukcji. Po zwartej i stałej zabudowie pozostały obecnie ślady zasypanych piwnic o miąższości do 2 m. Georadar zarejestrował także po raz pierwszy możliwy ślad granic działek miejskich – do tej pory szacowano ich rozmiar na na podstawie analogii historycznych. Nowe odkrycia są dowodem na te przypuszczenia – działki miały ok. 11 x 40 m.

Do 2012 r. lokalizacja i kształt tego niezwykłego miasta była wciąż nieznana i choć dokumenty historyczne świadczyły o istnieniu średniowiecznej Nowej Nieszawy, nie można było na ich podstawie dostrzec jej wyjątkowego znaczenia. Dopiero nieinwazyjne badania archologiczne pozwoliły w pełni „zobaczyć” fenomen imponującej inwestycji Jagiellonów.

Choć wykonane badania geofizycznie z każdym kolejnym cyklem badawczym przynoszą tak imponująco bogate dane, że łatwo jest uznać je za ukończone, poszerzanie obszaru badawczego i stosowanie nowych metod zawsze zaskakuje ilością nowych, cennych informacji.

Wydarzenia na Zamku Dybów promujące historię Nowej Nieszawy fot. Archiwum Fundacji “Zamek Dybów i Gród Nieszawa”

 

Siódma edycji “Prospekcja Małopolska”. Zapraszamy do współpracy.

ryc3

Osada z epoki żelaza w Rzemienowicach. Na zdjęciach widoczne ślady po półziemiankach.

Między 26 a 28 czerwca poraz siódmy odbędzie się akcja prospekcji lotniczej w rejonie woj. małopolskiego i świętokrzyskiego. Z pokładu awionetki przez trzy dni wykonywane będą zdjęcia lotnicze w celu prospekcji archeologicznej, czyli odkrywania nowych stanowisk archeologicznych jak, a także dokumentacji znanych już obiektów.

ryc1Obszar objęty prospekcją lotniczą w 2016

Prospekcja lotnicza odbywa się co roku latem od 2010r. Od 2015r. naloty odbywają sie w ramach projektu naukowego “Ukryte krajobrazy kulturowe zachodniomałopolskich wyżyn lessowych. Metody niedestrukcyjne w archeologicznym studium osadniczym” dzięki wsparciu Narodowego Centrum Nauki. Jego celem jest nieinwazyjne badanie struktur oraz form osadniczych przy zastosowaniu metod teledetekcyjnych i geofizycznych.

Pierwsza edycja “Prospekcji Małopolska” w 2010r. była bezpośrednio związana z powstaniem naszego filmu dokumentalnego nt. archeologii lotniczej pt. “Czy leci z nami archeolog“.

Podczas siedmiu lat prospekcji lotniczej i zaangażowaniu wielu osób udało wykonać się kilka tysięcy zdjęć, które ujawniły ponad 300 miejsc z podziemnymi strukturami archeologicznymi. Niektóre z odkryć ukazują nieznane wcześniej rozległe stanowiska pradziejowe czy z epoki żelaza, opuszczone późnośredniowieczne osady, grodziska średniowieczne oraz rozbudowane obronne osiedla z epoki brązu i neolitu.

W związku z tym przedsięwzięciem, autorzy informujemy że jeżeli ktoś z czytelników zechciałby znaleźć się w posiadaniu zdjęcia z lotu ptaka terenów, które będą w obrębie badanego obszaru, to jest to jak najbardziej możliwe. Prosimy o kontakt w celu uzgodnienia szczegółów (email: piotr.wroniecki (at) gmail (dot) com.

Odpalamy laser czyli jak podejrzeć dane LiDAR w Geoportalu

Od jakiegoś czasu w polskim Geoportalu dostępne są efekty programu ISOK. Udostępnione są wizualizacje Numerycznego Modelu Terenu (NMT), który powstał w wyniki lotniczego skanowania laserowego (znanym równiez pod nazwą LiDAR lub ALS, czyli Airborne Laser Scanning). Wizualizacje te dostępne są jedynie w postaci cieniowanego reliefu (hillshade), ale to nie przeskadza w ich wykorzystaniu do celów archeologicznych. Jak to zrobić? Wskazówki poniżej:

1) Wchodzimy na stronę http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/

1

2) Włączamy widok “FULL”

2

 

3) Klikamy przycisk “WMS”

3

 

4) Pojawia się nowe menu.

4

5) Zaznaczamy guzik “WMTS”

5

6) Wybieramy opcję “Usługi Krajowe WMTS”

6

7) Wybieramy opcję “ISOK CIENIOWANIE”. W wolnej chwili możemy też powybierać inne opcje i sprawdzić co się pod nimi kryje.

 

7

8) Wybieramy parametry nowej warstwy. Ustawienia fabryczne można zostawić, można je zmienić później (następny krok), ale warto zmniejszyć przezroczystość (transparency) do 0% lub 20%. Klikamy “ADD”

8

 

9) Zarządzanie warstwami odbywa się za pomocą przycisku “MAP CONTENTS”. Możemy dowolnie włączać i wyłączać dostępne warstwy – najważniejsze “ISOK CIENIOWANIE”, “SCANS OF TOPOGRAPHIC MAPS” i “ORTHOPHOTMAP” (sic!). Klikając prawym przyciskiem w warstwę otwieramy opcję jej edytowania.

 

9

Miłych łowów. Na zachęte kilka przykładów:

Twierdza Toruń:

torun

Okopy wojenne pod Różanem:

okopyrozan

Grodzisko w Starej Łomży:

grodzisko

Ciekawostka dla osób bardziej ambitnych: surowe dane LiDAR w postaci .LAS dostępne są odpłatnie w Centralnym Ośrodku Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej (CODGIK).

PW

Zdjęcia historyczne Warszawy w Google Earth

23 września 1939, po raz ostatni w eter poszły osławione słowa Stefana Starzyńskiego:

“Chciałem by Warszawa była wielka. Wierzyłem, że wielka będzie. Ja i moi współpracownicy kreśliliśmy plany, robiliśmy szkice wielkiej Warszawy przyszłości. I Warszawa jest wielka. Prędzej to nastąpiło, niż przypuszczano. Nie za lat pięćdziesiąt, nie za lat sto, lecz dziś widzę wielką Warszawę. Gdy teraz do was mówię, widzę ją przez okna w całej wielkości i chwale, otoczoną kłębami dymu, rozczerwienioną płomieniami ognia, wspaniałą, niezniszczalną, wielką, walczącą Warszawę. I choć tam gdzie miały być wspaniałe sierocińce gruzy leżą, choć tam gdzie miały być parki dziś są barykady gęsto trupami pokryte, choć płoną nasze biblioteki, choć palą się szpitale – nie za lat pięćdziesiąt, nie za lat sto, lecz dziś Warszawa broniąca honoru Polski jest u szczytu swej wielkości i sławy.”

W programie Google Earth można oglądać archiwalne zdjęcia lotnicze i satelitarne niektórych obszarów. Jednym z niewielu takich terenów w Polsce jest Warszawa. Zbiór fotografii jest z dnia na dzień coraz bogatszy. Dotychczas udostępniono zdjęcia stolicy z końca 1935 i 1945 roku. Mimo, że odstęp czasu to tylko 10 lat, wojna, której poligonem stała się między innymi Warszawa, zniszczyła niemal doszczętnie urokliwą architekturę miasta. Spadziste ceramiczne dachy zapadły się i oczom fotografów w 1945 roku ukazały się zgliszcza Warszawy. Zrobione wtedy zdjęcia, można teraz obejrzeć za darmo w internecie.

1Ruiny Warszawy w 1945 r. Okolice pl. Zawiszy.

Zdjęcia te są cennym źródłem informacji, ukazują jednak nie tylko wielkie spustoszenie jakie przyniosła ze sobą II Wojna Światowa. Są także dowodem na to jak wydarzenia historyczne wpływają na otaczającą nas przestrzeń i rzeczywistość. Nie spełniają tylko funkcji dokumentalnej, ukazującej plan i stan miasta z dawnych czasów, pozwalają lepiej zrozumieć pewne zdarzenia. Niewątpliwie każdy z nas widział zdjęcia ruin powojennej Warszawy, jednak dopiero tak szerokie spojrzenie wyraźnie i dobitnie ukazuje dramatyczne realia tamtych czasów.

=============

Stare Miasto

2Warszawska starówka przed wojną. 1935r.3Podczas Powstania Warszawskiego w 1944r. starówka przestaje istnieć. Zamek Królewski zostaje całkowicie zrównany z ziemią.4Odbudowana w latach 1970′ starówka jest jedną z głównych atrakcji turystycznych w Warszawie. 2009 rok.

=============

Pałac Saski

6Pałac Saski przed wojną w 1935 r.5Ruiny Pałacu Saskiego po wysadzeniu przez Niemców. Rok 1945.8Badania archeologiczne w tym samym miejscu. Na zdjęciu widać odsłonięte fundamenty dawnego założenia pałacowego. 2007 rok.9Obecny pl. Piłsudskiego

=============

PKiN

10Jak wyglądała Warszawa przed wybudowaniem Pałacu Kultury i Nauki? Rok 1935.11Właśnie w tym miejscu nowa władza postanowiła wybudować budynek, który obecnie jest znakiem rozpoznawczym Warszawy. Rok 1945.12Obecny pl. Defilad i PKiN

=============

Most Poniatowskiego

13Most Poniatowskiego w 1935r.14Most Poniatowskiego w 1945r.15Most Poniatowskiego obecnie.

=============

Bielany

16Rok 1945. Bielany; skrzyżowanie ulic Żeromskiego i Marymonckiej.17Dawny PKS Marymont. Po prawej stronie widoczny nieistniejący już dworzec PKS. Na polanie pomiędzy ulicami rozbił się cyrk. 2002 rok.18Budowa stacji metra Słodowiec. 2007 rok.19Metro Słodowiec obecnie.

PW

Witamy na nowej stronie filmu o archeologii lotniczej!

Choć strona jest w budowie, już teraz zawiera najważniejsze informacje na temat filmu i ekipy.

Działa też nowa galeria ze zdjęciami lotniczymi z naszych prospekcji wraz z mapami wskazującymi wykonanie zdjęcia. Galeria jest zaczątkiem platformy wymiany informacji miedzy archeologami. Zapraszamy do komentowania i zamieszczania własnych spostrzeżeń!

 

Jeśli jednak nie znalazłas/eś czegoś na naszej stronie, spróbuj starą wersję:
http://wodolot.wordpress.com/archeolot